Muzeum Stutthof w Sztutowie

Nominacja za wieloletnią pracę nad dokumentowaniem historii niemieckiego  obozu koncentracyjnego Stutthof, opracowanie nowej monografii jego dziejów oraz podejmowanie inicjatyw edukacyjnych, które pozwalają spojrzeć na doświadczenia więźniów z perspektywy ich indywidualnych losów. Za poszukiwanie odpowiedzialnych sposobów opowiadania o zbrodniach II wojny światowej w świecie, w którym odchodzą ostatni ocalali.

Muzeum Stutthof w Sztutowie od dziesięcioleci dokumentuje historię jednego z najdłużej funkcjonujących niemieckich  obozów na ziemiach polskich. W 2026 roku zwieńczeniem wieloletnich badań stało się wydanie pierwszego tomu Stutthof. Monografia – liczącej 832 strony publikacji, otwierającej zaplanowany na pięć części cykl naukowy. Opracowanie poświęcone latom 1939–1941 przedstawia początki obozu w szerokim kontekście historii Pomorza Gdańskiego, przybliżając również wcześniej nieznane aspekty jego funkcjonowania, w tym losy więzionych kobiet i dzieci. To przedsięwzięcie, które porządkuje dotychczasową wiedzę i wyznacza nowe kierunki badań.

Szczególne miejsce w działalności Muzeum zajmuje indywidualny wymiar obozowej historii. Wystawa internetowa Dorośli odbierają wydarzenia inaczej. Historie młodocianych więźniów obozu Stutthof, przygotowana przez Agnieszkę Kłys, opowiada o doświadczeniach dzieci i nastolatków. W latach 1939–1945 przeszło ich przez obóz około pięciu tysięcy. Archiwalne fotografie, dokumenty i wspomnienia pozwalają poznać ich codzienność czy zatrzymać się nad tragedią ich rozłąki z bliskimi. Temat dziecięcych doświadczeń wojennych powrócił także podczas konferencji „Dziecko w kryzysie – między przeszłością a teraźniejszością”, łączącej refleksję historyczną ze współczesnymi wyzwaniami dotyczącymi najmłodszych.

Muzeum inicjuje również dyskusję o przyszłości edukacji w miejscach pamięci. Wspólnie z Państwowym Muzeum Auschwitz-Birkenau zorganizowało XVI Forum Pamięci, podczas którego przedstawiciele instytucji martyrologicznych rozmawiali m.in. o przeciwdziałaniu negowaniu zbrodni, możliwościach wykorzystania mediów społecznościowych czy znaczeniu badań archeologicznych. Z kolei obchody 81. rocznicy uwolnienia ostatnich więźniów Stutthofu stały się okazją do symbolicznego powierzenia młodym ludziom odpowiedzialności za dalsze upamiętnianie ofiar. To wówczas przekazano sztandar organizacji byłych więźniów pod opiekę uczniów miejscowej szkoły.

Muzeum Stutthof mierzy się dziś z pytaniem, jak opowiadać o doświadczeniach, których nawet ocalali często nie potrafią wyrazić słowami. Odpowiedzi szuka w rzetelnych badaniach, dokumentach i losach poszczególnych osób. Działalność ta nabiera szczególnego znaczenia w czasach, gdy coraz mniej osób może osobiście zaświadczyć o zbrodniach niemieckich, a media społecznościowe sprzyjają uproszczeniom i nieprawdzie.