Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie

Nominacja dla Centrum Dokumentacji Deportacji Górnoślązaków do ZSRR w 1945 roku za przywracanie pamięci o Tragedii Górnośląskiej i losach mieszkańców regionu deportowanych w 1945 roku do Związku Sowieckiego. Za ocalanie świadectw, rodzinnych pamiątek, osobistych historii, a także przekazywanie ich kolejnym pokoleniom. Za stworzenie kampanii #TragediaGórnośląska, która oddała głos ofiarom i ich rodzinom, a młodych ludzi uczyniła ambasadorami pamięci o historii ich regionu.

Centrum Dokumentacji Deportacji Górnoślązaków do ZSRR w 1945 roku, działające w strukturach Centrum Kultury „Karolinka” w Radzionkowie, od lat dokumentuje jedno z najtragiczniejszych doświadczeń w powojennej historii Górnego Śląska. Gromadzi fotografie, dokumenty, rodzinne pamiątki i relacje świadków, tworząc archiwum losów mieszkańców regionu dotkniętych represjami i deportacjami. Dzięki współpracy z rodzinami deportowanych ocala historie, które przez dziesięciolecia pozostawały nieznane.

Szczególnego znaczenia działalność Centrum nabrała w związku z przypadającą w 2025 roku 80. rocznicą Tragedii Górnośląskiej. Jednym z najważniejszych przedsięwzięć stała się wystawa „Mōj Ōpa tyż boł deportuwany. Losy Górnoślązaków deportowanych do ZSRR w 1945 roku”. Ekspozycja trafiła daleko poza Górny Śląsk – prezentowano ją m.in. w Senacie RP, Parlamencie Europejskim w Brukseli, w muzeach czy instytucjach kultury.

Ważnym przedsięwzięciem Centrum była kampania społeczna #TragediaGórnośląska. Punktem wyjścia dla projektu stały się losy konkretnych ludzi: twórcy kampanii pokazali bowiem twarze, nazwiska i osobiste historie osób, których życie naznaczyły deportacje. Istotną rolę w projekcie odegrała młodzież. Uczniowie uczestniczyli w warsztatach historycznych i filmowych oraz w zajęciach poświęconych historii mówionej. Zdobyta wiedza stała się podstawą przygotowanych przez nich autorskich reportaży.

Drugą częścią projektu była szeroko zakrojona kampania przygotowana we współpracy z artystami, grafikami i filmowcami oraz twórcami związanymi z Uniwersytetem Śląskim i TVP Katowice. W efekcie powstały spot oraz seria plakatów przedstawiających ofiary Tragedii Górnośląskiej. Materiały pojawiły się w szkołach, instytucjach kultury, internecie, a spot kampanii prezentowano również przed seansami kinowymi. Historia wpisała się tym samym w codzienną przestrzeń regionu.

Centrum Dokumentacji pokazuje, że pamięć działa efektywniej, gdy jest przekazywana za pośrednictwem jednostkowych historii – zyskuje wówczas konkretne twarze, imiona i biogramy, a także wywołuje wśród odbiorców emocje. Dokumentacja zgromadzona przez Centrum i nadany jej osobisty kontekst przełożyły się na popularyzację historii regionu, co ma szczególne znaczenie w obliczu stopniowego odchodzenia ostatnich świadków tamtych wydarzeń.